Başkanlık Sistemi Uygulamalarında ve Türkiye'de Yürütmenin Denetlenebilirliği

Çalışmanın amacı, başkanlık sistemlerinde yürütmenin etkili biçimde yönetme kapasitesi ile hukuki ve demokratik denetlenebilirliği arasında kurulması gereken dengeyi karşılaştırmalı anayasa hukuku yaklaşımıyla açıklamaktır. Çalışma, yürütmenin güçlenmesini tek başına olumlu veya olumsuz bir gelişme olarak nitelendirmek yerine, bu gücün anayasal sınırlarını, hangi kurumlar tarafından denetlendiğini ve mevcut mekanizmaların keyfî güç kullanımını önleme bakımından ne ölçüde etkili olduğunu belirlemeyi amaçlamaktadır. Böylece yürütmenin etkinliği ile hukuk devleti ve demokratik hesap verebilirlik ilkelerinin birbirini dışlayan değil, dengeli bir anayasal düzen içinde birlikte gerçekleştirilmesi gereken değerler olduğu ortaya konulmaya çalışılmaktadır. Bu doğrultuda klasik kuvvetler ayrılığı anlayışının günümüz devlet işlevleri karşısındaki yeterliliği sorgulanmakta; yürütmenin genişleyen düzenleme, karar alma ve uygulama kapasitesinin kanunilik, yargısal denetim ve siyasal sorumluluk ilkeleri üzerindeki etkileri değerlendirilmektedir.

Karşılaştırmalı incelemenin amacı, başkanlık sisteminin tek ve değişmez bir uygulama biçimine sahip olmadığını ortaya koymaktır. Bu kapsamda ABD, Latin Amerika ve Afrika örneklerinde yasama organlarının kurumsal kapasitesi ve denetim gücü, yargının bağımsızlığı, parti sistemlerinin yapısı, siyasal kültür ve demokratik geleneklerin yürütmenin denetlenebilirliği üzerindeki etkileri karşılaştırılmaktadır. Anayasal düzenlemelerin biçimsel varlığı ile bu düzenlemelerin uygulamadaki etkinliği arasındaki farkın belirlenmesi; başarılı ve yetersiz denetim örneklerinin ortak ve ayrışan yönlerinin tespit edilmesi hedeflenmektedir. Böylelikle denetim mekanizmalarının etkinliğinin yalnızca anayasal metinlere değil, kurumların özerkliğine ve demokratik siyasal ortamın niteliğine de bağlı olduğunun açıklanması planlanmaktadır.

Türkiye bakımından, Türk başkanlık sisteminde yürütme yetkisinin yapısını ve denetim araçlarını sistematik biçimde inceleyerek bu araçların yürütmenin hesap verebilirliğini sağlamadaki yeterliliğini değerlendirmektir. Bu bağlamda TBMM'nin bilgi edinme ve denetim yollarının etkinliği, Cumhurbaşkanının ve diğer yürütme görevlilerinin sorumluluk rejimi, seçimlerin eş zamanlılığı ve karşılıklı yenilenmesi, mali denetim, atamalar, milletlerarası antlaşmalar, veto ve Cumhurbaşkanlığı kararnameleri bakımından yasama-yürütme dengesi analiz edilmektedir. Türkiye'de yürütmenin denetlenebilirliğini güçlendirebilecek hukuki ve kurumsal öneriler geliştirmeyi hedeflemektedir. Yasama organının denetim kapasitesinin artırılması, normatif denetimin bağımsız ve etkili biçimde işletilmesi, mali saydamlığın ve kamusal hesap verebilirliğin geliştirilmesi ile demokratik ve toplumsal denetim kanallarının korunması bu değerlendirmenin temel eksenlerini oluşturmaktadır. Çalışmanın, yürütmenin karar alma kapasitesini ortadan kaldırmadan yetkinin yoğunlaşmasından doğabilecek riskleri azaltan ve denge-denetim mekanizmalarını güçlendiren bir anayasal çerçevenin oluşturulmasına katkı sunması amaçlanmaktadır.