Tacirin Basiretli Hareket Etme Yükümlülüğü

Basiretli hareket etme yükümlülüğü, ticaret hukukunun en köklü kavramlarından biri olmasına rağmen, mevzuat ve ticari uygulamada bakımından çerçevesi henüz tam anlamıyla netleştirilememiştir. Üstelik bu yükümlülük yalnızca uygulama bakımından değil, üzerine inşa edildiği kavramsal yapı itibarıyla da tartışmalı unsurlar barındırmaktadır. Nitekim ticaret hukukundaki bu geleneksel yaklaşım, Roma hukukundaki "iyi aile babası" ölçütünden başlayarak günümüzde "basiretli iş adamı" kavramına kadar uzanan tarihsel bir düşünsel sürekliliğin ürünüdür.

Basiretli hareket etme yükümlülüğünün düzenleme dilinde yer alan bu eril kalıplar, toplumsal gelişmeler ışığında incelendiğinde, modern olma iddiasındaki pek çok ülkede benzer kavramsal çelişkilerin sürdürüldüğü görülmektedir. Türk hukuku da büyük ölçüde esinlendiği ileri mevzuat örnekleriyle paralel biçimde, dil yapısı bakımından tarihsel olarak eşitlikçi bir geleneğe sahip olmasına rağmen, cinsiyetçi kavramları mevzuatına dahil etmiş bulunmaktadır.

Öte yandan mevzuat dili ve hukuki kavramlar insanı dahi tam anlamıyla kapsamakta zorlanırken, dijital dönüşüm süreci insan unsurunun yerini almaya aday akıllı sistemleri gündeme taşımıştır. Bu çalışma, basiretli hareket etme yükümlülüğünü toplumsal ve teknolojik gelişmeler ışığında yeniden ele alarak, yükümlülüğün evrimine ilişkin normatif bir çerçeve önermektedir. Çalışmamızda, özellikle yapay zekâ teknolojilerinin karar alma süreçlerindeki artan etkisi dikkate alınarak, Alan Turing'in "Makineler düşünebilir mi?" sorusu ticaret hukuku perspektifinden yeniden formüle edilip şu temel soru tartışmaya açılmaktadır: "Makineler basiretli hareket edebilir mi?"