1.1. GÖBEKLİ TEPE’DEN BEYLİKOVA’YA UZANAN SÜREKLİLİK
17
1.2. MADENCİLİKTE İNSAN–DOĞA: ÇATIŞMA MI, BİRLİKTELİK Mİ?
18
1.3. JEOETİK: ÇATIŞMADAN DENGEYE
19
1.4. KİTABIN AMACI, YÖNTEMİ VE KAPSAMI
19
TARİHSEL VE FELSEFİ TEMELLER
2.3. HATTUŞA: DEVLETİN MADENİ, TANRININ TOPRAĞI
33
2.4. ORTAÇAĞ’DA DOĞA ANLAYIŞI VE MADENCİLİĞİN KUTSAL KONUMU
38
2.5. MODERN ÇAĞDA DOĞANIN ARAÇSALLAŞMASI (DESCARTES, BACON, SANAYİ DEVRİMİ)
41
2.5.1. İnsan Aklının Yükselişi
42
2.5.2. Simya’dan Bilime: Madenciliğin Bilgisel Statüsü
42
2.5.3. Doğanın Kadınsı Ruhunun Susturuluşu
43
Madencilik Metaforları: İşkence, Sorgu ve Tahakküm
43
Carolyn Merchant ve "Doğanın Ölümü
44
Çevresel Adalet ve Toplumsal Cinsiyet: Madenlerin Sosyo–Ekonomik Yükünü Kim Taşıyor?
44
2.5.4. Madenciliğin Kutsal Niteliğinin Kaybı
45
2.5.5. Sonuç: Kutsal Olandan Mekaniğe
46
2.6. KANT VE DOĞA ETİĞİ: AKIL, SAYGI VE ÖDEV
46
2.6.1. Doğanın Ahlaki Statüsü: Kant’ta Temel Çerçeve
46
2.6.2. Ahlak Yasası ve Doğa Yasası
46
2.6.3. Saygı (Achtung) Kavramı ve Doğa
47
2.6.4. Madencilik Üzerinden Kantçı Yorum
47
2.6.5. Sonuç: Doğa Etiğinin Ahlaki Özerklikle Bütünleşmesi
48
2.6.6. Kategorik Buyruk ve Madencilikte Evrensel Ahlak Yasası
48
2.6.7. Doğaya Araçsal Değil, Evrensel İlke Olarak Yaklaşmak
49
2.6.8. Doğa ve İnsan Arasında Amaç–Araç Dengesi
49
2.6.9. Evrensel Ahlak Yasası ve Madenciliğin Sınırı
50
2.6.10. Ahlak Yasasının “Madencilik Etiği”ne Uyarlanması
50
2.6.11. Sonuç: Evrensel Yasanın Işığında Madencilik
51
2.7. KANT’TAN HANS JONAS’A: SORUMLULUK İLKESİ VE EKOLOJİK AHLAKIN GENİŞLEMESİ
51
2.7.1. Kantçı Temelden Jonas’a Geçiş
51
2.7.2. Hans Jonas’ın Temel Tezi: “Geleceğe Karşı Ödev”
52
2.7.3. Kant ve Jonas Arasındaki Fark
52
2.7.4. Madencilik ve Teknolojik Güç Bağlamında Sorumluluk
53
2.7.5. Kant’tan Jonas’a Uzanan Ahlaki Süreklilik
53
2.7.6. Sonuç: Sorumluluk Çağında Ahlaki Eylem
54
2.8. HEİDEGGER: GESTELL VE DOĞANIN ÇERÇEVEYE ALINMASI
54
2.8.1. Doğayı Bir Raflı Sisteme Hapsetmek
54
2.8.2. Ayrıntılı Analiz: Temel Kavramlar
55
2.8.3. Madencilik: Gestell’in Somutlaşmış Biçimi
56
2.8.4. Gestell ve Modern Madenciliğin Felsefi Eleştirisi
57
2.8.5. Heidegger’in Uyarısı: “Tehlike ve Kurtuluş Aynı Yerdedir”
57
2.8.6. Sonuç: Doğanın Yeniden Açığa Çıkışı
57
2.9. JEOETİK VE HEİDEGGERCİ DÜŞÜNCE: DOĞAYA KARŞI DEĞİL, DOĞAYLA BİRLİKTE MADENCİLİK
58
2.9.1. Jeoetik Kavramı ve Felsefi Arka Planı
58
2.9.2. Heidegger ve “Yeryüzüyle Birlikte Düşünmek”
58
2.9.3. Gestell Eleştirisinden Jeoetik İlkelerine
59
2.9.4. Madenciliğin Yeniden Yorumu: Doğayla Birlikte Üretim
59
2.9.5. “Doğaya Karşı Değil, Doğayla Birlikte” – Jeoetik Ontoloji
60
2.9.6. Sonuç: Jeoetik Bilinç ve Heidegger’in “Kurtarıcı Olan”ı
60
2.10. ARNE NÆSS VE DERİN EKOLOJİ: DOĞANIN İÇSEL DEĞERİ VE MADENCİLİĞİN ETİK SINIRLARI
60
2.10.1. Derin Ekolojinin Doğuşu
60
2.10.2. Heidegger ve Næss Arasındaki Felsefi Bağlantı
61
2.10.3. Derin Ekolojinin Sekiz Temel İlkesi (Næss ve Sessions, 1984)
61
2.10.4. Madencilik Bağlamında Derin Ekoloji
62
2.10.5. Derin Ekolojinin Felsefi Sonucu: Antroposentrizmden Ekosentrizme
62
2.10.6. Sonuç: Derin Ekolojik Madencilik Mümkün mü?
63
2.11. ALDO LEOPOLD – TOPRAK ETİĞİ: EKOLOJİK BÜTÜNLÜK VE AHLAKİ TOPLULUĞUN GENİŞLEMESİ
63
2.11.1. Toprak Etiğinin Doğuşu
63
2.11.2. Etik Topluluğun Genişlemesi: İnsan, Toprak ve Bütünlük
64
2.11.3. Toprak Etiğinin Felsefi Temelleri
64
2.11.4. Toprak Etiği ve Madencilik
65
2.11.5. Toprak Etiği, Hukuk ve Jeoetik İlişki
65
2.11.6. Sonuç: Toprakla Yeniden Ahlaki Bağ Kurmak
66
DOĞU DÜŞÜNCESİ VE DİNÎ YAKLAŞIMLAR
3.1. DOĞU DÜŞÜNCESİNDE DOĞA ANLAYIŞI
67
3.2. DOĞU FELSEFESİNDE DOĞA, İNSAN VE AHENK İLKESİ
70
3.3. DOĞU FELSEFESİ VE JEOETİK TEMELLER
73
3.3.1. Doğu Felsefesinde Ahenk İlkesinin Jeoetik Yorumu
74
3.3.2. Ölçülülük ve Sorumluluk: Orta Yol’un Jeoetiği
74
3.3.3. Sessizlik ve Saygı: Zen Felsefesinde Etik Algı
74
3.3.4. Madencilik Pratiğinde Bu Ne Anlama Gelir?
75
3.3.4.1. Japonya (Ashio) Örneği
76
3.3.4.2. Butan Örneği: Gayrisafi Milli Mutluluk ve Madencilik Sınırı
77
3.3.4.3. Moğolistan ve Tibet Gelenekleri: Yeryüzünün Yaralarını Sarmak (Kadim Rehabilitasyon)
78
3.3.5. Karşılıklı Bağlılık: Pratītyasamutpāda ve Jeolojik Sistemler
79
3.3.6. Sürdürülebilirlik için Bir Rehber: Ayrılmaz Bir Bütün Olarak İyileştirme
81
3.3.7. Doğu Ahlakı ile Jeoetik Bildirgeler Arasındaki Bağlantı
81
3.3.8. Sonuç: Jeoetik, Doğu’nun Yeniden Keşfidir
82
3.4.1. Yahudilikte Doğa ve Yaratılış Anlayışı
82
3.4.2. Yahudilikte Çevreye Karşı İşlenen Suçun Cezası
85
3.4.3. Hristiyanlıkta Doğa, Günah ve Kefaret
87
3.4.4. İslam’da Doğa, Hilafet ve Emanet Anlayışı
90
3.4.5. Sonuç: Dinsel ve Felsefi Geleneklerin Madencilik Etiğine Etkisi
95
MADENCİLİK VE DOĞA ANLAYIŞLARI
4.1. ANTROPOSANTRİK (İNSAN MERKEZLİ) MADENCİLİK: FAYDA VE EGEMENLİK
97
4.2. BİYOSANTRİK VE EKOSANTRİK YAKLAŞIMLAR: YAŞAMIN İÇSEL DEĞERİ
97
4.3. JEOETİK: YERYÜZÜ İLE ETİK SÖZLEŞME
98
4.4. MADENCİLİKTE "SINIR" SORUNU: "NEREDE DURMALI?"
99
4.4.1. Teknik Sınır ve Etik Sınır Arasındaki Fark
99
4.4.2. Ekonomik Rantın Sınırı
99
4.5. ZAMANLARARASI ADALET: GELECEK KUŞAKLARIN YERYÜZÜ MİRASI
99
4.5.1. Nesiller Arası Hakkaniyet İlkesi
99
4.5.2. Türk Hukukunda Zamanlararası Adalet
100
4.6. MADENCİLİKTE EKOLOJİK SINIR: SU VE İKLİM
100
4.6.1. Su Etiği: Bir "Hammadde" Olarak Değil, "Yaşam Hakkı" Olarak Su
100
4.6.2. İklim Değişikliği ve Karbon Sorumluluğu
100
4.6.3. Ekosistem Direnci ve Müdahale Eşiği
100
4.7. DOĞANIN "HAK ÖZNESİ" OLARAK TANINMASI: TARAF EHLİYETİ VE HUKUKİ STATÜ
101
HUKUKİ VE KURUMSAL ÇERÇEVE
5.1. ANAYASAL ÇEVRE İLKELERİ (md. 56, 168 ve 169)
103
5.1.2. Madde 56 – Çevre Hakkı
103
5.1.3. Madde 168 – Tabiî Servet ve Kaynakların Devletin Hüküm ve Tasarrufu Altında Olması
103
5.1.4. Madde 169 – Ormanların Korunması
104
5.1.5. Anayasal İlkelerin Madencilik Faaliyetlerine Uygulanması
104
5.2. ÇEVRE KANUNU (2872) İLE MADEN KANUNU (3213) İLİŞKİSİ
106
5.2.2. Normlar Hiyerarşisi ve Uygulama Önceliği
106
5.2.3. ÇED Süreci ve Maden Faaliyetleri
107
5.2.4. Çatışma Durumlarında Uygulama
107
5.3. ÇED SÜRECİ, ÇEVRE İZİNLERİ VE UYGULAMADAKİ SORUNLAR
108
5.3.1. ÇED Sürecinin Hukuki Temeli
108
5.3.2. Maden Arama Ruhsatı: Süreç, Aşamalar ve Çevresel Denetim
109
5.3.3. İşletme Ruhsatı: Hukuki Yükümlülükler ve ÇED Zorunluluğu
111
5.3.4. ÇED Süreci ile Maden Ruhsat Rejimi Arasındaki İlişki
112
5.3.5. Çevre İzinleri ve Denetim
115
5.3.6. Uygulamadaki Başlıca Sorunlar
115
5.4. REHABİLİTASYON BEDELİ VE ÇEVRE UYUM TEMİNATI
118
5.4.2. Hukuki Dayanak ve Kavramsal Ayrım
118
5.4.3. Yasal Düzenlemelerin Gelişimi
119
5.4.4. Rehabilitasyonun Kapsamı ve Uygulamadaki Sorunlar
120
5.4.5. Anayasal ve Uluslararası Boyut
121
5.5. ORMAN İZİNLERİ, MERA VE TARIM ALANLARINDA VE ZEYTİNLİKLERDE MADENCİLİK
124
5.5.2. Orman Alanlarında Madencilik
124
5.5.3. Mera Alanlarında Madencilik
125
5.5.4. Tarım Alanlarında Madencilik
126
5.5.5. Zeytinlik Alanlarda Madencilik Tartışması
128
5.5.6. Değerlendirme ve Sonuç
131
5.6. ULUSLARARASI ÇEVRE HUKUKU İLKELERİ: ÖNLEME, KİRLETEN ÖDER, SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK
132
5.6.2. Önleme İlkesi (Preventive / Precautionary Principle)
133
5.6.3. Kirleten Öder İlkesi (Polluter Pays Principle)
133
5.6.4. Sürdürülebilirlik İlkesi (Sustainable Development)
134
5.6.5. İlkelerin Karşılıklı İlişkisi
135
5.7. KARŞILAŞTIRMALI MADEN HUKUKU: TÜRKİYE'NİN ULUSLARARASI KONUMU
135
5.7.2. Finansal Güvence: Gerçek Maliyet ile Sabit Oran Arasındaki Uçurum
136
5.7.3. Arama Aşamasının Denetim Dışı Kalması
136
5.7.4. Toplum Katılımı ve FPIC
137
5.7.5. Sonuç: Türkiye Nerede Duruyor?
137
5.8. DENETİM MEKANİZMALARI: SAYILAR, YAPISAL SORUNLAR VE REFORM ÖNERİLERİ
137
5.8.1. MAPEG Denetim Faaliyetlerinin Genel Görünümü
137
5.8.2. İdari Para Cezalarının Etkinliği: Sayıştay Bulguları
138
5.8.3. Kurumlar Arası Koordinasyon Boşluğu
138
5.8.4. İdari Yaptırımın Hukuki Niteliği: Doktrin ve Danıştay Perspektifi
139
5.8.5. "Kirleten Öder" İlkesinin Denetim Mekanizmasıyla Bütünleşmesi
139
5.8.6. Denetim Mekanizmasının Politika Boyutu
140
5.8.7. Yapısal Reform Önerileri
140
MADENCİLİKTE ETİK VE SORUMLULUK
6.1. HANS JONAS’IN SORUMLULUK İLKESİ’NİN MADENCİLİĞE UYGULANMASI
143
6.1.2. Sorumluluk İlkesinin Temel Kavramları
143
6.1.3. Sorumluluk İlkesinin Madenciliğe Uygulanması
144
6.1.4. Hukuki ve Kurumsal Bağlantılar
145
6.1.5. Madencilik Etiğinde Yeni Paradigma: Sorumluluk Merkezli Üretim
145
6.2. ŞİRKETLERİN ÇEVRESEL SORUMLULUĞU VE ESG YAKLAŞIMI
146
6.2.2. ESG Kavramı ve Gelişimi
147
6.2.3. Çevresel Sorumluluk ve Madencilik Sektörü
147
6.2.4. Türkiye’de ESG Uygulamaları ve Hukuki Çerçeve
148
6.2.5. Etik Boyut: Kurumsal Sorumluluk ve Jonasçı Perspektif
149
6.3. MÜHENDİSLİK ETİĞİ VE JEOETİK UYGULAMALAR
149
6.3.2. Mühendislik Etiğinin Temel İlkeleri
150
6.3.3. Jeoetik Kavramı ve Ortaya Çıkışı
150
6.3.4. Madencilikte Jeoetik Sorumluluk Alanları
151
6.3.5. Türkiye’de Jeoetik Uygulamaları
152
6.3.6. Jeoetik ile ESG ve Sürdürülebilirlik İlişkisi
152
6.4. ATIK YÖNETİMİ VE BARAJ GÜVENLİĞİNDE ETİK DENETİM
153
6.4.1. "Sıfır Hata" Yanılgısı ve Mühendislik Kibri
153
6.4.2. Atık Barajları: Yeryüzüne Bırakılan Saatli Bombalar
154
6.4.3. Örnek Vakalar ve Dersler: İliç’ten Brumadinho’ya
154
6.4.4. Sonuç: Teknik Emniyetten Etik Emniyete
154
6.5. Küresel Sızıntı (NIMBY) Paradoksu ve Tedarik Zinciri Etiği
154
“KAMU YARARI” – “ÖZEL ÇIKAR” ÇATIŞMASI
7.1.1. Kamu Yararı Kavramının Tarihsel ve Felsefi Temelleri
157
7.1.2. Hukuki Çerçeve: Anayasal ve Yargısal Yaklaşımlar
158
7.1.3. Özel Çıkarın Sınırları: Şirket ve Yatırım Odaklı Yaklaşımlar
158
7.1.4. Madencilikte Kamu Yararı Denetimi ve Etik Boyut
159
7.1.5. Etik Değerlendirme: Kamu Yararı Kimin Yararına?
159
7.1.6. Maden Faaliyetlerinin Kamu Yararı Statüsünü Belirleyen Kriterler ve Faktörler
159
7.2. Türkiye'de Madencilikle İlgili Kamu Yararı Davaları ve Tartışmalarına Örnekler
162
7.2.1. Akbelen Ormanı Davası
162
7.2.2. Bergama Altın Madeni Davası
163
7.2.3. Cerattepe Davası
163
7.2.4. İliç Maden Kazası
163
7.3. Sektörel Çatışma Alanları: Çevre, Tarım ve Turizm
164
7.3.1. Çevre Koruma ve Ekolojik Fırsat Maliyeti
164
7.3.2. Tarım Alanları ve Gıda Güvenliği
164
7.3.3. Turizm Bölgeleri ve Marka Değeri
165
7.4. Karşılaştırmalı Maden Hukuku Perspektifinden "Kamu Yararı"
165
7.5. ÇEVRE TAHRİBATI VE TOPLUMSAL MEŞRUİYET SORUNU
168
7.6. EKONOMİK MEŞRUİYETİN SINIRLARI
169
7.6.1. Yerel Halkın Rızası ve Çevresel Adalet
170
7.6.2. Kurumsal Sorumluluk ve Şeffaflık Eksikliği
171
7.7. Kamu Yararının Niceliksel Ölçümü: On İki Değişkenli Analitik Model
172
7.7.1. On İki Değişkenli Analitik Gösterge Seti
172
7.7.2. Modelin Sınırlılıkları ve Politika Önerileri
174
7.7.3. Örnek Olay İncelemesi: Türkiye’de Faaliyet Gösteren Bir Altın Madeni Şirketinin 2022 2025 Yılı Finansal Verileri Üzerinden Kamu Yararı Analizi
175
8.1. YEREL HALK VE MADENCİLİK: SOSYAL LİSANS MESELESİ
179
8.1.1. Sosyal Lisans Kavramı ve Felsefi Temeli
179
8.1.2. Türkiye'de Sosyal Lisans: Somut Vakalar
179
8.1.3. FPIC İlkesi: Önceden Bilgilendirilmiş Özgür Rıza
180
8.2. GÖÇ, İSTİHDAM VE EKONOMİK ETKİLER
180
8.2.1. Balya: "Küçük İstanbul"dan Issız Kasabaya
180
8.2.2. Soma: Tütün Köylüsünden Madenciye Zorunlu Dönüşüm
181
8.2.3. Zonguldak: Devlet Havzasından Taşeron Prekaryanın Kentine
182
8.2.4. Guleman: Devlet Eliyle Kurulan, Devlet Eliyle Terk Edilen Kasaba
182
8.2.5. "Kaynak Laneti" ve Türkiye
183
8.2.6. İstihdam Kalitesi ve İş Güvenliği
184
8.3. MADENCİLİK–TARIM–TURİZM ÇATIŞMASI
184
8.3.1. Arazi Kullanımında Çatışan Çıkarlar
184
8.3.2. Türkiye'de Madencilik–Tarım Çatışması
184
8.3.3. Türkiye'de Madencilik–Turizm Çatışması
184
8.3.4. Çatışma Yönetimi: Katılımcı Planlama Modelleri
185
8.4. MADENCİ SAĞLIĞI, TOPLUMSAL CİNSİYET VE KIRILGAN GRUPLAR
185
8.4.2. Kadın Madenci İstihdamı: Yasak, Koruma mu Ayrımcılık mı?
185
8.4.3. Çocuk İşçiliği ve Genç İşçi Koruması
186
8.4.4. Engelli Çalışanlar ve Erişilebilirlik
186
8.4.5. Göçmen ve Mevsimlik İşçi Hakları
187
8.4.6. Sonuç: Kırılgan Gruplara Kırılgan Olmayan Güvenceler
187
8.5. İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ: MADEN SEKTÖRÜNE ÖZGÜ HUKUKİ ÇERÇEVE VE DENETİM
188
8.5.1. Giriş: Madenciliğin İSG Boyutu
188
8.5.2. 6331 Sayılı Kanun'un Maden Sektörüne Özgü Hükümleri
188
8.5.3. Soma Sonrası Yasal Değişiklikler: 6645 Sayılı Kanun
189
8.5.4. ILO 176 Sayılı Sözleşme: Uluslararası Standartlar ve Uyum
190
8.5.5. Denetim Mekanizması: İSG Boyutu
190
8.5.6. Jeoetik Perspektiften Değerlendirme
191
9.1. YEŞİL MADENCİLİK VE KRİTİK MİNERALLER
193
9.2. DÖNGÜSEL EKONOMİ VE MADEN ATIKLARININ YENİDEN DEĞERLENDİRİLMESİ
196
9.2.1. Maden Atıklarının Yönetiminde Yaşam Döngüsü Analizi (LCA)
196
9.2.2. Uluslararası Mevzuat ve Politika Çerçevesi: AB Yeşil Mutabakatı ve CRMA
197
9.2.3. Türkiye Mevzuatı ve AB Uyum Süreci: Yapısal ve Kavramsal Bariyerler
197
9.2.4. Ekonomik Sürdürülebilirlik ve Gelecek Projeksiyonu
200
9.2.5. Geri Dönüşüm Paradoksu: Termodinamik Sınırlar ve "Yeşil Masal" Eleştirisi
201
9.2.6. Düşük Karbonlu Madencilik ve Karbon Ayak İzi
202
9.3. TÜRKİYE’DE SÜRDÜRÜLEBİLİR MADENCİLİĞİN GELECEĞİ
203
9.3.1. "Kamu Yararı" Kavramı Üzerindeki Hukuki Tartışma
203
9.3.2. Sosyal Lisans (Social License) vs. Resmi Ruhsat
204
9.3.3. Yeşil Mutabakat: Fırsat mı, Engel mi?
204
9.3.4. Rehabilitasyonun Niteliği: "Göz Boyama" mı, "Restorasyon" mu?
205
9.4. YAPAY ZEKÂ, BÜYÜK VERİ ANALİTİĞİ VE ÇEVRESEL İZLEME TEKNOLOJİLERİ
205
9.4.1. Çevresel İzlemede "Dijital İkiz" Teknolojisi
205
9.4.2. Büyük Veri Analitiği ve Örüntü Tanıma
206
9.4.3. Uzaktan Algılama ve Uydu Teknolojileri
206
9.4.4. Şeffaflık ve Blokzincir (Blockchain) Entegrasyonu
206
10.1. DOĞA İLE YENİ BİR SÖZLEŞME: SORUMLULUK ÇAĞRISI
207
10.1.1. Hukuki Sorumluluğun Sınırı: Dönüşen Kamu Yararı
207
10.1.2. Ahlaki Temel: Doğa Yararı ve Emanet Bilinci
207
10.1.3. Yeni Sözleşmeye Doğru: Jeoetik Bir Manifesto
208
10.2. MADENCİLİKTE ETİK SINIRIN YENİDEN TANIMI
208
10.2.1. Kamu Yararı ve Doğa Yararı: Hukuki Sınır
208
10.2.2. Zamanlararası Adalet: Kronolojik Sınır
209
10.2.3. Jeoetik Manifesto: Yeni Sınırın Temel İlkeleri
209
10.3. ÇEVRE, İNSAN VE GELECEK ARASINDAKİ DENGE
210
10.3.1. Çevre: Varoluşun Ontolojik Zemini
210
10.3.2. İnsan: Sosyal Paydaş ve Etik Özne
210
10.3.3. Gelecek: Zamanlararası Adalet ve Miras
210