GİRİŞ: GENEL KAMU HUKUKU
19
DEVLETİN KURAMSAL VE HUKUKÎ TEMELLERİ
MODERN DEVLETİN HUKUKÎ GÖRÜNÜMÜ
37
1.1. Devletin Rolü ve Kavramsal Kökenleri
38
1.2. Modern Devletin Temel Nitelikleri ve Evrimi
39
1.3. Modern Devletin Kurucu Unsurları
43
1.3.1. Egemen Otorite (İktidar)
44
1.3.2. İnsan Unsuru ve Ülke
44
1.3.3. Dijital Çağda Ülke Unsuru
46
1.3.4. Daimî Örgütlenme ve Devletin Amacı
48
1.4. Devlet Biçimleri ve Siyasî Sistemler
50
1.5. Yirmi Birinci Yüzyılda Devlet Biçimlerinin Çağdaş Tipolojisi
54
1.6. Anayasa, Anayasacılık ve Kurucu İktidar
56
1.7. Hükümet Sistemleri: Parlamenter, Başkanlık ve Yarı–Başkanlık
59
DEVLETİN KAYNAĞINA İLİŞKİN TEORİLER
65
2.1. Toplumsal Sözleşme Teorileri
66
2.2. Biyolojik (Organizmacı) Teori
67
2.4. Kuvvet ve Mücadele Teorisi
69
2.5. İbn Haldun ve Çağdaş Antropolojik Yaklaşımlar
70
2.6. Devletin Haklılaştırılması Sorunu
76
DEVLET DÜŞÜNCESİNİN TARİHSEL VE MEDENİYETLER ARASI GELİŞİMİ
3.1. Antik Yunan’da Polis ve Siyasal Düşünce
84
3.1.1. Sofistler ve Yunan Aydınlanması
87
3.1.2. Sokrates (MÖ y. 470–399)
88
3.1.3. Platon (MÖ 427–347): Ütopyacı Düşüncenin Öncüsü
90
3.1.4. Aristoteles (MÖ 384–322): Gerçekçi Düşüncenin Öncüsü
94
3.1.5. Site Sonrası Düşünce: Sinikler, Epikürcüler ve Stoacılar
101
ROMA’DA DEVLET VE HUKUK
113
4.1. Cumhuriyet ve Karma Anayasa
114
4.2. Roma Yurttaşlığı (Civitas)
116
4.3. Kamu Hukuku – Özel Hukuk Ayrımı
117
4.4. Doğal Hukuk: Stoa, Çiçero ve Seneca
117
4.5. Roma Düşüncesinin Önemli Temsilcileri
118
4.5.1. Polybios (MÖ 200–118)
118
4.5.2. Çiçero (MÖ 106–43)
118
4.5.3. Seneca (MÖ 4 – MS 65)
119
4.5.4. Marcus Aurelius (MS 121–180)
119
4.6. Roma Hukukunun Kodifikasyonu ve Mirası
119
ESKİ DOĞU’DA DEVLET DÜŞÜNCESİ
127
5.1. Mezopotamya ve Mısır: İlk Devletler, Yazılı Hukuk ve İlahî Düzen
128
5.2. Çin’de Devlet Düşüncesi
130
5.2.1. Konfüçyüs (MÖ 551–479)
131
5.2.2. Mencius (MÖ yaklaşık 372–289)
132
5.2.3. Legalizm ve Han Feizi (MÖ yaklaşık 280–233)
133
5.2.4. Taoizm ve Lao Tzu
134
5.3. Hindistan’da Devlet Düşüncesi
134
5.3.1. Kautilya ve Arthaşastra (MÖ 4. yüzyıl)
135
5.3.2. Manu Yasaları ve İmparator Aşoka
136
5.4. Kadim Türkistan’da Devlet
137
5.4.1. Göktürkler ve Orhun Yazıtları: İl, Töre ve Kut
137
5.4.2. Uygurlar ve Bozkırın Yazılı Hukuk Kültürü
138
5.4.3. Kutadgu Bilig: Türk Devlet Düşüncesinin Klasik İfadesi
139
5.5. Değerlendirme: Eski Doğu’nun Karşılaştırmalı Devlet Düşüncesine
ORTA ÇAĞ, BATI DÜNYASI
149
6.1. Batı’da Orta Çağ Siyasal Düşüncesinin Çerçevesi
150
6.2. Aziz Augustinus (354–430)
151
6.3. Salisburyli John (yaklaşık 1115–1180)
154
6.4. Aquinolu Thomas (1225–1274)
158
6.5. Padovalı Marsilius (yaklaşık 1275–1342)
162
ORTA ÇAĞ, İSLAM DÜNYASI
169
7.1. Sosyal ve Siyasî Koşullar
170
7.2. İslam Dünyasının Önemli Devlet Düşünürleri
171
7.2.1. Fârâbî (870–950)
172
7.2.2. Mâverdî (974–1058)
178
7.2.3. İbn Sînâ (980–1037)
179
7.2.4. Gazâlî (1058–1111)
180
7.2.5. İbn Rüşd (1126–1198)
181
7.2.6. Nizâmî–i Gencevî (1141–1209)
182
7.2.7. Mevlânâ (1207–1273)
185
7.2.8. Sâdî Şirâzî (1210–1292)
187
7.2.9. İbn Haldun (1332–1406)
187
7.3. Diğer Önemli Düşünürler
193
7.4. Klasik İslam Siyaset Düşüncesinin Değerlendirilmesi
194
8.1. Niccolò Machiavelli (1469–1527)
208
8.2. Jean Bodin (1529/1530–1596)
212
8.2.1. Bodin’e Esin Kaynağı Olarak Osmanlı Devleti
214
8.3. Thomas Hobbes (1588–1679): Mutlak İktidar ve Leviathan
216
8.4. John Locke (1632–1704): Siyasî Liberalizm
220
8.5. Reform Hareketi ve Direnme Hakkı Kuramı
225
8.6. Erken Modern Dönemin Diğer Batılı Düşünürleri
227
8.7. Aynı Dönemde İslam Dünyası
228
8.8. İbn Haldun’un Osmanlı’daki Takipçileri
229
9.1. Montesquieu (1689–1755): Kuvvetler Ayrılığı
238
9.2. Jean–Jacques Rousseau (1712–1778): Halk Egemenliği
240
9.3. Karl Marx (1818–1883): Burjuva Devletin Eleştirisi
247
9.4. Hans Kelsen (1881–1973): Normlar Hiyerarşisi
251
9.5. Bentham ve Mill: Faydacı Liberalizm
252
9.6. Devrime Tepki: Karşı–Devrimci ve Gelenekçi Düşünce
254
9.7. Aynı Dönemde Müslüman Düşünürler
255
9.7.1. Tunuslu Hayreddin Paşa (1820–1890)
255
9.7.2. Ahmet Cevdet Paşa (1822–1895)
255
9.7.3. Muhammed İkbal (1877–1938)
258
ÇAĞDAŞ DEVLET, EGEMENLİK VE DEMOKRASİ TEORİLERİ
ÇAĞDAŞ DEVLET TEORİLERİ
265
10.1. On Dokuzuncu Yüzyıl Mirası: Kant ve Hegel
266
10.2. Max Weber: Devlet, Bürokrasi ve Meşru Şiddet Tekeli
268
10.3. Hukukî Pozitivizm ve Karar Kuramı: Hart ve Schmitt
269
10.4. İktidarın Yeni Yüzleri: Arendt, Foucault ve Gramsci
269
10.5. Adalet ve Devlet: Rawls, Nozick ve Habermas
271
10.6. Hukukun Tanımı, İktidar ve Demokrasi: Pozitivizme Çağdaş Bir
10.7. Devlet ile Toplum Arasında Görev Paylaşımı
276
EGEMENLİK VE DEMOKRASİ TEORİLERİ
287
11.1. Egemenlik Kavramının Doğuşu ve Klasik Teori
288
11.2. Egemenliğin Kaynağına İlişkin Teoriler
289
11.3. Egemenliğin Sınırlanması ve Bölünmesi
290
11.4. Küreselleşme Çağında Egemenliğin Dönüşümü
291
11.5. Demokrasinin Anlamı ve Kısa Tarihi
294
11.6. Demokrasi Modelleri
294
11.7. Katılımcı ve Müzakereci Demokrasi
295
11.8. Çağdaş Tartışmalar ve Demokrasinin Krizleri
296
TÜRKİYE’DE DEVLET VE KAMU HUKUKU DÜŞÜNCESİ
303
12.1. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Anayasal Gelişmeler
304
12.2. Millî Kamu Hukuku Düşüncesi
306
12.3. Disiplinin Türkiye’deki Tarihi ve Cumhuriyet Dönemi Kamu
12.4. Türk Devlet Geleneğinin Özgünlüğü
311
İKTİDARIN SINIRLANDIRILMASI VE İNSAN HAKLARI
DEVLET İKTİDARININ SINIRLANDIRILMASI VE İNSAN HAKLARI
321
13.1. Devlet İktidarının Sınırlandırılmasına İlişkin Kadim Düşünceler
322
13.2. İnsan Hakkı Kavramı ve Felsefî Temelleri
323
13.3. İnsan Haklarının Tarihsel Doğuşu ve Gelişimi
325
13.3.1. İlk Çağ ve Doğal Hukukun Doğuşu
325
13.3.2. Orta Çağ ve Kurumsal Güvencelerin Doğuşu
326
13.3.3. Modern Bildirgeler Çağı
327
13.4. İnsan Haklarının Kuşakları
329
13.5. Hakların Yapısı: İnsan Onuru, Yükümlülükler ve Sınırlama Rejimi
331
13.5.1. İnsan Onuru: Hakların Ortak Değeri
331
13.5.2. Hak, Özgürlük ve Ödev
331
13.5.3. Devletin Negatif ve Pozitif Yükümlülükleri
332
13.5.4. Sınırlama Rejimi ve Ölçülülük
332
13.6. Evrensellik ve Görelilik Tartışması
334
DİJİTAL DEVLET, YAPAY ZEKÂ VE İNSAN HAKLARI
339
14.1. Büyük Dönüşüm: Dijital Devletin Doğuşu
340
14.2. Algoritmalarla Yönetilen İdare
341
14.3. Tehdit Altındaki Temel Haklar
341
14.4. Dijital Çağda Devleti ve Hakları Yeniden Düzenlemek
342
14.5. Değerlendirme: Dijital Anayasacılık ve Devletin Geleceği
345
EK–1: DEVLET DÜŞÜNCESİNİN KRONOLOJİSİ
355
EK–2: DÜŞÜNÜRLER CETVELİ VE SINAV HAZIRLIK TABLOLARI
359
EK–3: KAREKODLAR LİSTESİ
372