II. ÇALIŞMANIN GAYESİ VE SINIRLARI
23
III. LİTERATÜRÜN DEĞERLENDİRİLMESİ
25
IV. ÇALIŞMADA TAKİP EDİLEN USUL
28
OSMANLI ESKİ ESERLER HUKUKUNUN FİKRÎ ZEMİNİ VE TARİHÎ SERENCAMI
I. TERMİNOLOJİ VE TEORİK ÇERÇEVE
31
1. Asar–ı Atika Mefhumu
32
2. Eski Eser, Kültür Varlığı ve Kültürel Miras Mefhumları
33
3. Menkul ve Gayrimenkul Eski Eserlere Dair Istılahın Tefriki
37
B. Eski Eserler Hukuku
38
II. TARİHÎ VE HUKUKİ ARKA PLAN
42
A. İslamiyet Öncesi Türk Hukukunda Eski Eserlerin Korunması
43
B. İslamiyet Sonrası Türk Hukukunda Eski Eserlerin Korunması
46
1. İslam Hukukunda Eski Eserlerin Hukuki Rejimi
46
a. İslam Hukukundaki Istılah
47
b. Klasik Fıkıh Kaynaklarında Eski Eserlerle İrtibatlı Mefhum ve
iv. Gayrimüslim Mabetlerinin Statüsü
52
c. İslam Hukuku Literatüründe Kültürel Mirasın Korunması
54
i. Umumi Olarak İslamiyet’te Kültürel Miras Telakkisi
55
ii. Eski Eserlerin Tâbi Olduğu Mülkiyet Rejimi
55
iii. Eski Eserlerin Mal Olma Vasfı
57
iv. Üzerinde Tasvir Bulunan Eski Eserlerin Muhafazası
2. Osmanlı Öncesi Anadolu Türk–İslam Devletlerinde Kültürel
III. OSMANLI ESKİ ESERLER HUKUKUNUN TEŞEKKÜLÜNDE HARİCİ TESİRLER
64
A. Avrupa Devletlerinde Eski Eserlerin Hukuki Rejimi
65
a. 1887 Tarihli Kanun’dan Önce
66
b. 1887 Tarihli Kanun ve Sonrasındaki Vaziyet
68
a. Roma – Lex Pacca (1820)
70
b. Napoli Krallığı – Prammatica LVII
71
c. İtalya’nın Birleşmesi’nden (1861) Sonra
72
a. 1834 Tarihli Yunanistan Eski Eserler Kanunu (YEEK)
74
b. 1834 Sonrası Gelişmeler ve Tanzimler
76
6. Diğer Avrupa Ülkeleri
80
B. Osmanlı Eski Eserler Mevzuatına Yabancı Tesiri
83
1. 1869 Asar–ı Atika Nizamnamesi’ndeki Yabancı Tesiri
84
a. Fransız Tesirinin Mahiyeti
84
b. Yunan, İtalyan ve Diğer Avrupalı Hukukların Tesirleri
86
2. 1874 Asar–ı Atika Nizamnamesi’ndeki Yabancı Tesiri
87
a. Maarif Nezaretinin 21 Temmuz 1870 Layihası
88
c. 1874 Nizamnamesi’nin Tadili Teklifi
90
3. 1884 Asar–ı Atika Nizamnamesi’ndeki Yabancı Tesiri
92
4. 1906 Asar–ı Atika Nizamnamesi’ndeki Yabancı Tesiri
94
C. Milletlerarası Hukukun Tesiri
95
1. 1899 ve 1907 Lahey Muahedeleri
96
2. Sevr Sulh Muahedesi
96
IV. OSMANLI ESKİ ESERLER HUKUKUNUN COĞRAFİ VE TARİHÎ DEVAMLILIĞI
100
A. Mısır’ın Hususi Vaziyeti
100
1. Kavalalı Mehmed Ali Paşa Devri (1805–1848)
101
2. 1848 Sonrası Devre
105
B. Sisam (Samos) Adası
107
C. Kıbrıs ve Britanya İdaresi
109
D. Filistin ve İngiliz Mandası
111
E. Türkiye Cumhuriyeti’nde İmparatorluk Hukukunun Devamlılığı
113
1. 1973’e Kadarki Devre
113
a. Eski Eserlerin Korunmasında Vazifeli ve Salahiyetli
b. Koruma Politikaları ve Tatbikat
116
2. 1973 Sonrası Devre
121
1869 NİZAMNAMESİ’NE KADAR ESKİ ESERLER HUKUKUNUN GELİŞİMİ
I. KLASİK DEVİR OSMANLI HUKUKUNDA KÜLTÜREL MİRASIN
KORUNMASINA UMUMİ BAKIŞ
126
A. Vakıflar Vasıtasıyla Koruma
126
B. Mukaddes Emanetler, Ganimetler ve Saray Koleksiyonları
128
C. Tahribatı Önleyici İdari Tedbirler ve Tamirat Faaliyetleri
130
D. Mimari Devşirme Vasıtasıyla Koruma
133
E. Meydanlardaki Abidelerin Vaziyeti
134
F. Resmî Makamlarca Yıkılan veya Tahrip Edilen Eserler
136
G. Seyyahların Müşahedesi ve Halkın Umumi Tavrı
137
II. TANZİMAT DEVRİNDE ESKİ ESERLER HUKUKUNUN TEŞEKKÜLÜ
140
a. Osmanlı Tebaası Tarafından Bulunması
144
b. Ecnebiler Tarafından Bulunması
147
1. 1846 Tarihli Tamim
149
2. 1858 Tarihli Arazi Kanunnamesi
151
3. 1858 Tarihli Ceza Kanunu
153
C. Tatbikat ve Hukuki Rejimin Teşekkülü
154
1. Eski Eser Arama Faaliyetlerinde Resmî İzin Mecburiyeti
155
2. Ruhsat Sınırının Aşılması ve Kaçakçılığa Dair İlk Misaller
159
a. Choiseul–Gouffier ve Fauvel’in Atina’daki Faaliyeti
b. Lord Elgin’in Atina’daki Faaliyeti (1801–1810)
162
3. Eski Eser İhracına Padişahın Hususi Müsaadesi
169
a. Lord Elgin’in İstanbul’daki Talebi ve Eski Eser İhracı
b. 1838–1864 Arasında Diğer Bazı Hususi Müsaade Misalleri
171
4. Devletin Eski Eserleri Muhafaza, Arama ve Toplama Faaliyetleri
175
a. İdari Teşkilatlanma ve Müzenin Teşekkülü
175
b. İdarenin Eski Eser Arama ve Koruma Faaliyeti
179
c. Eski Eserler Üzerinde Devlet Mülkiyeti Telakkisi ve Tatbikat
182
d. İslami Eski Eserlerin Statüsü
186
5. Kazı Ruhsatları ve Şartları
187
a. Musul ve Havalisindeki Kazılar (1842–1854)
188
i. Paul–Émile Botta’nın Faaliyeti (1842–1844)
188
ii. Victor Place’ın Faaliyeti (1851–1854)
190
iii. Austen Henry Layard’ın Faaliyeti (1845–1851)
191
iv. William Kennett Loftus’un Faaliyeti (1854)
194
b. Charles Newton’ın Kalimnos ve Bodrum Kazıları
i. Kalimnos Kazıları (1853–1855)
195
ii. Bodrum Kazıları (1855–1857)
196
c. Sonraki Kazı Ruhsatları ve Demiryolu İmtiyazları
198
ii. Demiryolu İmtiyazları
200
d. Osmanlı Tebaasının Eski Eser Araması
201
e. Ruhsat Şartlarının Standartlaşması ve Hukuki Teamül
202
III. HUKUKİ REJİME DAİR UMUMİ DEĞERLENDİRME
205
1869–1874 ARASINDA ESKİ ESERLER HUKUKU
I. 1869 NİZAMNAMESİ’NİN HAZIRLANMA SAFAHATI
211
A. Matbuatta Çıkan Yazıların Tesiri
211
B. İngilizlerin Efes Kazılarının Tesiri
212
1. Kazı Şartları ve Yaşanan Problemler
213
2. Yazışmalar ve Şura–yı Devlet Kararı
214
C. Nizamname’nin İlanı ve Mukaddimesi
216
II. 1869 NİZAMNAMESİ’NİN HUKUKİ REJİMİ
217
A. Nizamname’nin Mahiyeti
217
B. Eski Eserin Tarifi, Unsurları ve Çeşitleri
220
1. Tarifi ve Unsurları
220
a. Gayrimenkul Eski Eserler
221
C. Eski Eserlerin Mülkiyeti
224
1. Mülkiyetin İktisabı
224
a. Mülk Arazilerde Bulunan Eski Eserlerde
224
b. Devlet Arazisinde Bulunan Eski Eserlerde
226
i. Nizamname’den Evvel Verilmiş Ruhsatların Yenilenmesi
227
ii. Nizamname Hükümlerine Göre Ruhsat Verilmesi
232
c. Sahipsiz Yerde Bulunan Eski Eserlerde
235
2. Mülkiyet Hakkının Kullanılmasına Dair Tahdit ve Mükellefiyetler
235
a. Eski Eserin Yurt Dışına İhracı ve Hususi Müsaade
236
i. Nizamname’den Evvel Verilmiş Olan Ruhsatla Bulunan
ii. Nizamname Hükümlerine Göre Verilen Ruhsatlarda Eski
b. Eski Eserlerin Satışı ve Ticareti
242
D. Devletin Eski Eserlere Dair Koruma Rejimi
246
b. Müze–i Hümayun Müdürlüğü
249
2. İdari Koruma Faaliyetleri
251
a. Eski Eserlerin Tespit ve Tescili
252
b. Kazı ve Arama Faaliyeti
252
c. Kaçakçılığa ve Korumaya Dair Diğer Tedbirler
254
3. Mükellefiyetler, Cezai Hükümler ve Teşvik Mekanizmaları
255
a. İhbar Mükellefiyeti
256
b. Umumi Olarak Cezai Hükümler
256
c. Teşvik Mekanizmaları
257
E. Eski Eser Arama ve Kazı Rejimi
258
1. Ruhsatlandırma Şartları
258
a. Araştırıcıya Dair Şartlar
259
b. Arama ve Kazı Mahalline Dair Şartlar
261
c. Müddete Dair Şartlar
262
2. Arama ve Kazıların Murakabesi
264
III. HUKUKİ REJİME DAİR UMUMİ DEĞERLENDİRME
266
1874–1884 ARASINDA ESKİ ESERLER HUKUKU
I. 1874 NİZAMNAMESİ’NİN HAZIRLANMA SAFAHATI
269
A. Maarif Nezaretinin Birinci Layihası (21 Temmuz 1870)
269
B. Şura–yı Devlet Tashihleri ve Nezaretin İkinci Layihası (30 Haziran
C. Maarif Nezaretinin Üçüncü ve Son Layihası (16 Şubat 1874)
271
D. Nizamname’nin Hazırlanmasındaki Sebep ve Amiller
272
II. 1874 NİZAMNAMESİ’NİN HUKUKİ REJİMİ
275
A. Eski Eserin Tarifi, Unsurları ve Türleri
275
1. Tarifi ve Unsurları
275
a. Eskilik Vasfı Taşıma
276
b. Gayrimenkul Eski Eserler
282
c. Definelerin Statüsü
283
B. Eski Eserlerin Mülkiyeti
288
1. Tanzimin Arka Planı
289
a. Maarif Nezaretinin 1870 Layihası
290
b. Dahiliye Dairesinin 1872 Tashihleri
290
c. Maarif Nezaretinin 1872 Layihası
293
d. Tanzimat Dairesinin 1873 Tashihleri
295
e. Maarif Nezaretinin 1874 Layihası ile Değişen Mantalite
296
a. Mülkiyetin İktisabı
298
b. Mülkiyetin Sona Ermesi
303
3. Hususi Mülkiyet Rejimi
309
a. Mülkiyetin İktisabı
309
i. Ruhsatlı Kazı Yoluyla
310
ii. İstisnai veya Hususi Ruhsatlar
313
iii. Tesadüfen Bulma Yoluyla
321
iv. Gayrimenkul Eski Eserlerde Mülkiyetin İktisabı
323
b. Mülkiyet Hakkının Kullanılmasına Dair Tahdit ve
i. Menkul Eski Eserlerde
326
ii. Gayrimenkul Eski Eserler ve Arazi Malikleri İçin Tahdit
C. Devletin Eski Eserlere Dair Koruma Rejimi
333
b. Müze–i Hümayun Müdürlüğü
335
d. Muhtelif Müesseseler
338
2. İdari Koruma Faaliyetleri
339
a. Eski Eserlerin Tespit ve Tescili
340
b. Kazı ve Arama Faaliyeti
340
c. Kaçakçılığa ve Korumaya Dair Diğer Tedbirler
343
3. Mükellefiyetler, Cezai Hükümler ve Teşvik Mekanizmaları
344
a. Mükellefiyetler ve Cezai Hükümler
344
b. Teşvik Mekanizmaları
345
D. Eski Eser Arama ve Kazı Rejimi
346
1. Ruhsatlandırma Şartları
346
a. Araştırıcıya Dair Şartlar
347
b. Arama ve Kazı Mahalline Dair Şartlar
350
ii. Devlet Tarafından Kazılması Planlanan Yerler
353
c. Müddete Dair Şartlar
355
d. Harç, Teminat ve Diğer Masraflar
356
2. Arama ve Kazıların Murakabesi
358
III. HUKUKİ REJİME DAİR UMUMİ DEĞERLENDİRME
359
1884–1906 ARASINDA ESKİ ESERLER HUKUKU
I. 1884 NİZAMNAMESİ’NİN HAZIRLANMA SAFAHATI
365
A. 1874 Senesindeki Tadil Teşebbüsü
365
B. 1882 Sonrası Tadil Safahatı
369
1. Maarif Nezaretinin 1882 Tarihli Layihaları
369
2. Şura–yı Devletin 1883 Tarihli Layihası
371
3. Osman Hamdi Bey’in Şura–yı Devlet Layihasına Dair Mütalaası
373
4. Meclis–i Mahsus–ı Vükelanın Kararı ve Nizamname’nin Neşri
373
5. Ecnebilerin Nizamname’ye Reaksiyonu
374
II. 1884 NİZAMNAMESİ’NİN HUKUKİ REJİMİ
375
A. Eski Eserin Tarifi, Unsurları ve Türleri
376
2. Unsurları ve Vasıfları
377
a. Gayrimenkul Eski Eserler
382
b. Türk–İslam Eserleri
382
d. Definelerin Statüsü
390
B. Eski Eserlerin Mülkiyeti
392
a. Mülkiyetin İktisabı
393
iii. Satın Alma, Hibe, Mübadele ve Diğer Yollarla
396
ii. Hediye Etme Yoluyla
402
c. Satış ve Hibe Tasarruflarının Hukuki Mahiyeti, Meşruiyeti ve
d. Mülkiyet Hakkının Kullanımı
414
2. Hususi Mülkiyet Rejimi
415
b. Mülkiyetin İktisabı
418
c. Mülkiyet Hakkının Kullanılmasına Dair Tahdit ve
i. Gayrimenkul Eski Eserler ve Arazi Malikleri İçin Tahdit
ii. Menkul Eski Eser Malikleri İçin Tahdit ve
C. Devletin Eski Eserlere Dair Koruma Rejimi
431
b. Müze–i Hümayun Müdürlüğü
432
d. Muhtelif Müesseseler
435
2. İdari Koruma Faaliyetleri
437
a. Eski Eserlerin Tespit ve Tescili
437
b. Kazı ve Arama Faaliyeti
438
c. Kaçakçılığa ve Korumaya Dair Diğer Tedbirler
440
3. Mükellefiyetler, Cezai Hükümler ve Teşvik Mekanizmaları
442
a. Mükellefiyetler ve Cezai Hükümler
442
b. Teşvik Mekanizmaları
445
D. Eski Eser Arama ve Kazı Rejimi
447
1. Ruhsatlandırma Şartları
447
a. Araştırıcıya Dair Şartlar
448
b. Arama ve Kazı Mahalline Dair Şartlar
450
c. Müddete Dair Şartlar
451
d. Harç, Teminat ve Kazı Komiserinin Masraflarını Karşılama
2. Arama ve Kazıların Murakabesi
456
III. HUKUKİ REJİME DAİR UMUMİ DEĞERLENDİRME
458
1906 SONRASINDA ESKİ ESERLER HUKUKU
I. 1906 NİZAMNAMESİ’NİN HAZIRLANMA SAFAHATI
461
A. 1884 Nizamnamesi’nin Tadili ve 1906 Nizamnamesi’nin İlanı
461
B. Ecnebi Sefaretlerin Reaksiyonu
462
II. 1906 NİZAMNAMESİ’NİN HUKUKİ REJİMİ
465
A. Eski Eserin Tarifi, Unsurları ve Türleri
465
2. Unsurları ve Vasıfları
467
a. Gayrimenkul Eski Eserler
469
b. Türk–İslam Eserleri ve Vakıflarla İrtibatı
469
c. Defineler ve Sikkeler
472
B. Eski Eserlerin Mülkiyeti
475
a. Mülkiyetin İktisabı
476
ii. Müsadere, Satın Alma ve Diğer Yollarla
477
b. Mülkiyetin Devri veya Sona Ermesi
478
ii. Satış ve Mübadele
479
c. Mülkiyet Hakkının Kullanımı
484
2. Hususi Mülkiyet Rejimi
484
b. Mülkiyetin İktisabı
485
c. Mülkiyet Hakkının Kullanılmasına Dair Tahdit ve
i. Arazi ve Gayrimenkul Eski Eser Malikleri İçin Tahdit ve
ii. Menkul Eski Eserlerin Satışı ve Nakli
495
C. Devletin Eski Eserlere Dair Koruma Rejimi
496
b. Evkaf Nezareti ve Evkaf–ı İslamiye Müzesi
498
c. Muhtelif Müesseseler
500
2. İdari Koruma Faaliyetleri
501
a. Eski Eserlerin Tespit ve Tescili
501
b. Kazı ve Arama Faaliyeti
502
c. Kaçakçılığa ve Korumaya Dair Diğer Tedbirler
504
3. Mükellefiyetler, Cezai Hükümler ve Teşvik Usulleri
506
a. Mükellefiyetler ve Cezai Hükümler
506
i. İhbar Mükellefiyeti
507
ii. Eski Eserlere Zarar Verme Suçu
507
iii. İzinsiz Kazı Yasağı
509
iv. İzinsiz Ticaret ve Nakil Yasağı
510
b. Teşvik Mekanizmaları
511
i. Tesadüfen Eski Eser Bulunmasında Mükafat
511
ii. Ruhsatlı Kazılarda Eski Eser Bulunmasında Mükafat
512
iii. İhbar İkramiyesi
513
4. Koruma Rejiminin Sınırları ve İdari Müdahale
514
a. Eski Sur ve Kalelerin Yıktırılması Meselesi
515
b. Muhafaza–ı Abidat Nizamnamesi
517
c. Tatbikat ve Değerlendirme
519
D. Eski Eser Arama ve Kazı Rejimi
520
1. Ruhsatlandırma Şartları
521
a. Araştırıcıya Dair Şartlar
521
b. Arama ve Kazı Mahalline Dair Şartlar
524
c. Müddete Dair Şartlar
524
d. Harç, Teminat ve Diğer Masraflar
525
2. Arama ve Kazıların Murakabesi
525
III. HARP YILLARI VE SONRASINDAKİ GELİŞMELER
527
A. Birinci Cihan Harbinde Eski Eserlerin Muhafazasına Dair Tedbirler
527
B. Mütareke Devresinde Eski Eserlere Müdahaleler ve Muhafaza
C. Mevzuat Değişikliği Teşebbüsleri
531
1. 1916 Tarihli Tadil Teşebbüsü
532
2. 1921 Tarihli Asar–ı Atika Kanunu Layihası
533
a. Sebepleri ve Hazırlanma Safahatı
533
b. Umumi Olarak Hükümleri
535
IV. HUKUKİ REJİME DAİR UMUMİ DEĞERLENDİRME
537
I. Eski Eserler Hukukuna Dair Osmanlı Mevzuatı
555
IV. Diğer Kaynaklar ve Literatür
561
V. Çevrimiçi Kaynaklar
590