ÇEVRE VE EKONOMİ İLİŞKİSİ
1. Çevre, Çevresel Değerler, Kavramlar ve Ekonomi İlişkisi
19
1.1. Çevrenin Tanımı ve Kapsamı
19
1.2. Çevrenin Niteliği
19
1.3. Çevresel Değerler
21
1.3.4. Doğal Kaynaklar ve Koruma Alanları
22
1.3.4.1. Doğal Kaynaklar
22
1.3.4.2. Koruma Alanları
22
1.4. Çevre İle İlgili Kavramlar
22
1.4.1. Ekoloji Kavramı
22
1.4.2. Eko–Sistem Kavramı
23
1.5 Ekoloji Ekonomi İlişkisi
24
1.6. Doğal Kaynaklar, Çevre ve Ekonomi İlişkisi
26
1.7. Temel Ekonomik Kavramlar ve Çevre
27
ÇEVRE SORUNLARI VE EKONOMİ BİLİMİYLE İLİŞKİSİ
2. Çevre Sorunlarının Tanımı, Kapsamı ve Ortaya Çıkış Nedenleri
33
2.1. Çevre Sorunlarının Tanımı ve Kapsamı
33
2.2. Çevre Sorunlarının Kaynakları
33
2.3. Çevre Sorunlarının Türleri
34
2.3.3. Toprak Kirliliği
37
2.3.4. Gürültü Kirliliği
39
2.4. Çevre Sorunlarının Nedenleri
40
2.4.1. Nüfus Artışı ve Çevre Sorunları
41
2.4.2. Altyapı, Yerleşme, Kentleşme ve Çevre
43
2.4.3. Tarım, Gıda ve Çevre Sorunları
45
2.4.4. Sanayileşme, Atıklar ve Çevre Sorunları
47
2.5. Çevre Sorunları ve Ekonomi İlişkisi
49
2.5.1. Çevre Sorunlarının Ekonomi Bilimiyle İlişkisi
49
2.5.2. Ekonominin Çeşitli Dalları ve Çevre Sorunları
52
ÇEVRE SORUNLARINA YÖNELİK EKONOMİK
3. Çevre Sorunlarına Yönelik Ekonomik Etkinlik Kriterleri
57
3.1. Pareto Optimalite Kriteri
58
3.2. Sosyal Refah Kriteri
59
3.3. Prodüktivite Kriteri
61
3.4. GSMH ve Genişletilmiş GSMH Kriteri
64
3.5. Dengeli Gelir Dağılımı Kriteri
65
3.6. Sürdürülebilir Kalkınma Kriteri
66
3.7. Kaynak Dağılımı Kriteri
68
ÇEVRE SORUNLARININ MİKRO VE
4. Çevre Sorunlarının Mikro ve Makroekonomik etkileri
73
4.1. Çevre Sorunlarının Mikroekonomik Etkileri
73
4.1.1. Dışsallıklar ve Çevre Sorunları
73
4.1.2. Üretim, Tüketim ve Çevre Sorunları
75
4.1.3. Fayda–Maliyet Analizi ve Çevre Sorunları
78
4.2. Çevre Sorunlarının Makroekonomik Etkileri
83
4.2.1. İktisadi Büyüme Üzerine Etkisi
83
4.2.2. İstihdam Üzerine Etkisi
87
4.2.3. Enflasyon Üzerine Etkisi
89
4.2.4. Ödemeler Dengesi Üzerine Etkisi
91
4.2.5. Gelir Dağılımı Üzerine Etkisi
93
EKONOMİK AÇIDAN ÇEVRE POLİTİKALARI
5. Ekonomik Açıdan Çevre Politikaları
97
5.1.Ekonomik Açıdan Çevre Politikası Kavramı ve Kapsamı
97
5.1.1. Çevre Politikası Kavramı
97
5.1.2. Genel Ekonomi Politikasıyla Çevre Politikası Arasındaki İlişki
98
5.1.3. Ekonomi ve Çevre Politikalarının Entegrasyonu
99
5.1.4. Çevre Sorunlarının Türleri İle İlgili Politikalar
101
5.1.4.1. Hava Kalitesi İle İlgili Politikalar
101
5.1.4.2. Su Kalitesi İle İlgili Politikalar
101
5.1.4.3. Toprak Kalitesi İle ilgili Politikalar
102
5.1.4.4. Gürültünün Azaltılması İle İlgili Politikalar
102
5.1.4.5. Katı Atık Yönetimi İle İlgili Politikalar
103
5.1.4.6. Doğal ve Yapay Kirlilikle İle İlgili Politikalar
103
5.2. Çevre Koruma Politikalarının Esasları
103
5.2.1. Çevre Korumanın Maliyeti ve Paylaşımı
104
5.2.2. Çevresel Özel Koruma Alanları
105
5.2.3. Çevre Koruma Politikaları İle İlgili Düzenleme
106
5.2.4. Çevre Eğitimi ve Sosyal Sorumluluk
106
5.3. Çevre Politikalarının Amaçları
107
ÇEVRE POLİTİKASININ ARAÇLARI VE YENİ ÇEVRE POLİTİKALARI İÇİNDE EKONOMİK ARAÇLARIN KULLANILMASI
6. Çevre Politikaları ve Yeni Çevre Politikaları Araçları
113
6.1. Çevre Politikasının Araçları
113
6.1.1. Vergiler ve Vergi Dışı Araçları
114
6.1.2. Önleyici Ekonomik Politikalarla İlgili Araçlar
114
6.1.3. Tedavi Edici Politikalarla İlgili Araçlar
115
6.1.3.1. Parasal Araçlar
115
6.1.3.2. Kontrol Araçları
116
6.1.3.3. Kültürel Araçlar
116
6.2. Yeni Çevre Politikaları İçinde Ekonomik Araçların Kullanılması
116
6.2.1. Kirleten Öder İlkesi
117
6.2.2. Kullanan Öder İlkesi
118
6.2.3. İhtiyat İlkesi
118
6.2.4. Yerellik İlkesi
119
6.2.5. Kirletme Vergi ve Harçları
119
6.2.8. Kullanıcı Harçları
121
6.2.9. Vergi Teşvikleri
121
6.2.10. Sübvansiyonlar
121
6.2.11. Alınabilir Verilebilir İzinler (Ticareti Mümkün İzinler)
122
6.2.12. Depozito Sistemi
122
6.2.13. Zorlayıcı Teşvikler
122
SEKTÖREL ÇEVRE POLİTİKALARI
7. Sektörel Çevre Sorunları ve Politikaları
127
7.2. Madencilik Sektörü
129
DÜNYA TİCARET ÖRGÜTÜ (WTO) VE ÇEVRE POLİTİKALARI
8. WTO ve Çevre Politikaları
141
8.1. WTO, Ticaretin Serbestleştirilmesi ve Çevre
141
8.2. Çevresel Standartlar, Düzenlemeler ve WTO
142
8.3. WTO, Çevre, Ticaret Politikaları ve Çevresel Düzenlemeler
143
8.4. Çevre Politikalarının Ticaret Üzerinde Yarattığı Engeller ve WTO
149
8.4.1. Ürün Standartları
151
8.4.2. Üretim Standartları
152
8.5. GATT Görüşmeleri, Çevre ve Ticaret
154
8.6. GATT Görüşmeleri Sonrasında Çevre ve Ticaret
156
9. AB' de Ekonomik Açıdan Çevre Politikaları
161
9.1. AB’de Ekonomik Açıdan Çevre Politikalarının Kapsamı ve Gelişimi
161
9.1.1. AB Çevre Politikalarının Kapsamı
161
9.1.2. AB Çevre Politikasının Amacı
161
9.1.3. AB Çevre Politikasının İlkeleri
162
9.1.4. AB’de Hukuki Açıdan Çevre Politikalarının Gelişimi
163
9.1.4.1. Tek Avrupa Senedinin Kabulünden Önceki Dönem
163
9.1.4.2. Tek Avrupa Senedinin Kabulünden Sonraki Dönem
165
9.1.4.3. Maastricht Anlaşması Sonrası Dönem
166
9.2. AB’de Sektörel Çevre Politikaları
168
9.3. AB’de Çevre Korumaya Yönelik Uygulamalar, Teşvikler ve Çevre Dostu Ekonomik Araçların Kullanımı
172
9.3.1. Avrupa Birliğinde Çevresel Araçların Uygulanması
172
9.3.2. AB’de Çevre Korumaya Yönelik Teşvikler
173
9.4. AB Ülkelerinde Çevre Dostu Ekonomik Araçların Kullanımı
174
TÜRKİYE’DE ÇEVRE POLİTİKALARI
10. Türkiye’de Ekonomik Açıdan Çevre Politikaları
179
10.1. Türkiye’de Ekonomik Açıdan Çevre Politikalarının Kapsamı ve Gelişimi
179
10.1.1. Türkiye’de Çevre Sorunlarının Ortaya Çıkış Sebepleri
179
10.1.2. Türkiye’de Çevre Politikasının Kapsamı
182
10.1.3. Türkiye’de Çevre Politikalarının Temel İlkeleri
182
10.1.4. Türkiye’de Çevre Politikalarının Ekonomik ve Mali Yapısı
183
10.2. Kalkınma Planları ve Çevre
184
10.2.1. Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı (1973–1977)
185
10.2.2. Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı (1979–1983)
186
10.2.3. Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1985–1989)
187
10.2.4. Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planı (1990–1994)
188
10.2.5. Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1996–2000)
189
10.2.6. Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (2001–2005)
190
10.2.7. Dokuzuncu Beş Yıllık Kalkınma Planı (2007–2013)
191
10.2.8. Onuncu Beş Yıllık Kalkınma Planı (2014–2018)
192
10.2.9. Onbirinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (2019–2023)
194
10.2.10. Onikinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (2024–2028)
195
10.3. Türkiye’de Sektörel Çevre Politikaları
197
10.4. Türkiye ve Uluslararası Çevre Politikaları
201
ULUSLARARASI KURULUŞLAR VE ÇEVRE POLİTİKASI
11. Uluslararası Kurum ve Kuruluşlar ve Çevre Politikaları
207
11.1. Uluslararası Kurum ve kuruluşlar, Alt Organları ve Çevre Politikası
207
11.1.1. Birleşmiş Milletler (UN)
207
11.1.1.1. Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP)
208
11.1.1.2. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP)
211
11.1.1.3. Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Örgütü (UNIDO)
213
11.1.1.4. Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu (UNECE)
214
11.1.2. Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD)
215
11.1.3. Kuzey Atlantik Teşkilatı (NATO)
218
11.1.4. Dünya Bankası (WB)
219
11.1.5. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT)
219
11.1.6. Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (KEİT)
220
11.1.7. Uluslararası Kuruluşların Ortak Çabaları
222
ÇEVRE İLE İLGİLİ ULUSLARARASI
ANLAŞMALAR VE SÖZLEŞMELER
12. Çevre İle İlgili Uluslararası Konferanslar ve Sözleşmeler
227
12.1. Çevre İle İlgili Uluslararası Konferanslar
227
12.1.1. Birleşmiş Milletler İnsan Çevresi Konferansı
227
12.1.2. Dünya Çevre ve Kalkınma Komisyonu: Ortak Geleceğimiz Raporu
228
12.1.3. Birleşmiş Milletler Çevre ve Kalkınma Konferansı
228
12.1.3.1. Rio Deklarasyonu
228
12.2. Çevre İle İlgili Uluslararası Sözleşmeler
230
12.2.1. Montreal Protokolü
230
12.2.2. Basel Protokolü
232
12.2.3. Londra Kılavuzu
232
12.2.4. Ormanların Korunması Prensipleri Protokolü
233
12.2.5. İklim Değişikliği Üzerine Birleşmiş Milletler Çerçeve Anlaşması
233
12.2.6. Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi
234
12.2.7. Roterdam Sözleşmesi,
236
12.2.8. Stockholm Sözleşmesi
237
12.2.9. Barselona Konvansiyonu
239
12.2.11. Kyoto Protokolü
242
12.2.12. Doha Sözleşmesi
245
AB VE TÜRKİYE’DE ÇEVRENİN FİNANSMANI
13. AB ve Türkiye’de Çevre İle İlgili Finansman Kaynakları
249
13.1. AB’de Çevre İle İlgili Finansman Kaynakları, Destek Mekanizmaları ve Fonlar
249
13.1.1. Avrupa Yatırım Bankası (EIB)
252
13.1.2. LIFE (Çevre İçin Mali Araç)
253
13.1.3. AB’nin Çevre İle İlgili Fonları
254
13.1.3.1. Yapısal Fon (SF)
254
13.1.3.3. Avrupa Sosyal Fonu (ESF)
256
13.1.3.4. Avrupa Kalkınma Fonu (ERDF)
256
13.1.3.5. Avrupa Tarımsal Yönlendirme ve Garanti Fonu (EAGGF)
257
13.1.4. AB’nin Diğer Finansal Kaynakları
257
13.2. Türkiye’de Çevre İle İlgili Finansman Kaynakları
258
13.2.1. Çevre Temizlik Vergisi
259
13.2.2. Yatırım Teşvik Sisteminde Çevre Yatırımları
261
13.2.3. Çevre Kirliliğini Önleme Fonu
262
SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMA VE ÇEVRE
14. Sürdürülebilir Kalkınma ve Çevre
265
14.1. Çevre ve Kalkınma İlişkisi
265
14.2. Sürdürülebilir Kalkınma Kavramı
267
14.3. Doğal Kaynakların Sürdürülebilir Kullanımı
268
14.3.1. Kaynakların Sürdürülebilirliğini Sağlama
268
14.3.2. Kaynaktan Kısma/ Kaynağında Azaltmak
268
14.4. Sürdürülebilir Kalkınmanın Boyutu
269
14.5. Sürdürülebilir Kalkınmanın Özellikleri
271
14.6. Sürdürülebilir Kalkınmanın Amaç ve İlkeleri
271
14.7. Sürdürülebilir Kalkınmanın Uluslararası Boyutu
273
14.8. Türkiye’de Sürdürülebilir Kalkınmanın Boyutu
276